– Әлемдегі ең ірі кітап көр­месі ретінде Франкфурт кітап жәр­меңкесі қазір қандай мис­сияны көздеп отыр?

 – Бүгінде Франкфурт кітап жәрмеңкесі авторлық құқықтар мен контент алмасатын әлемдегі ірі алаң ғана емес, сонымен қатар мәдениеттер тоғысатын, кәсіби пікірталас жүретін жаһандық платформаға айналды.

Қазіргі геосаяси және техно­ло­гиялық өзгерістер үдей түскен заманда біздің басты міндетіміз – халықаралық баспа желілерін нығайту, сөз бостандығын қор­ғау, өңірлер арасындағы тұрақ­­ты ынтымақтастыққа жол ашу.

Біз қалыптасқан нарықтар мен жаңа қалыптасып келе жатқан әдеби кеңістіктерді бір-бірімен байланыстырып, жәрмеңке аяқталғаннан кейін де жалғасатын ұзақмерзімді серіктестіктің орнауына ықпал еткіміз келеді.

– Кейінгі жылдары әлемдік баспа индустриясында қандай ірі өзгерісті байқадыңыз?     

– Қазіргі уақытта баспа ин­дус­триясы терең құры­лым­­­­дық өзгерісті бастан өтке­ріп жатыр. Цифрлық тара­ту арна­ла­рының кеңеюі, аудио­кітап фор­матының дамуы, ли­цен­зиялық модельдердің жаңар­уы және жасанды интеллект тех­но­ло­гия­ларының қолданылуы бұл са­ланың келбетін айтарлықтай өзгертіп келеді. Тіпті әлемдік әдеби кеңістікте біртіндеп әртараптану үрдісі байқалады. Бұрын халықаралық деңгейде көп көріне бермейтін өңірлер енді өз әдебиетін жаһандық нарыққа шығаруға ұмтылып жатыр. Солардың қатарында Орталық Азия да бар. Бұл аймақ халықаралық әдеби байланыс­­тарды нығайтуға ерекше қызы­ғу­шылық танытып отыр. Мұндай жаңа әдеби қауымдастық әлемдік әдеби кеңістікке тың көзқарас қосатыны анық.

– Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект кітап нарығын қалай өзгертеді деп ойлайсыз?

– Сіз атап өткен бұл құрал­дар аударма үдерістеріне, мета­дерек­тер­ді басқаруға, авторлық құқық мәселесіне, кітаптарды іздеуге, нарықтық талдауға ықпал етіп жатыр. Оның әсері кейде оң, кейде күрделі болуы мүмкін. Дегенмен дұрыс бағытынан қа­ра­сақ, жасанды интеллект жұ­мыс тиімділігін арттырып, контентке қолжетімділікті кеңейте алады. Бүгінде ЖИ-дің бастапқы эксперименттік құралдан баспа ісінің күнделікті өміріне енген маңызды элементке айналып келе жатқанын көріп отырмыз. Соған қарамастан, әдебиет ең алдымен, адам рухының жемісі болып қала береді. Әңгімелеу өнерін, мә­дени астарды, ой тереңдігін ешбір алгоритм толықтай алмас­тыра алмайды. Сондықтан баспа саласының басты міндеті – техно­логиялық жаңалықтарды жауап­кершілікпен енгізіп, шығар­машылық еркіндік пен редак­ция­лық тәуелсіздікті сақтап қалу.

– Әдебиет халықтар арасын­да­ғы өзара түсіністікті нығайта ала ма?

– Әрине, әдебиет мұндай рөл атқара алады. Кітап арқылы оқырман басқа қоғамды саяси ұрандар арқылы емес, нақ­ты адам тағдырлары мен өмір­лік тәжірибелер арқылы таниды. Аударма мен халық­ара­лық деңгейдегі таралым шы­ғар­ма­лар­дың шекара сыр­тын­дағы әлемге жетуіне мүм­­кіндік береді. Осы арқылы адамдар арасындағы түсіністік пен мәдени сауаттылық артады. Ал кітап жәрмеңкелері мұндай байланыстарға нақты һәм кәсіби негіз қалайды. Олар бас­па­герлерді, авторларды және мәдени институттарды бір ор­таға жинап, ұзақмерзімді мәде­ни қарым-қатынастың қалып­­та­суына ықпал етеді.

– Қазіргі геосаяси жағдайда кітап пен мәдени диалогтің маңызы артты ма?

– Қазіргі белгісіздік пен саяси поляризация күшейген кезеңде терең мәдени диалогтің маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Кі­тап­ ойлануға жете­­­лейді. Кітап­тың күшімен әлем­ге бір­жақты саяси ұрандар ар­қылы емес, күрделі әрі жан-жақты көз­қарас арқылы қараймыз. Сон­дықтан баспа са­­ласындағы халық­аралық ын­тымақтастық жаһан­дық қа­тынастар жүйесін­де тұрақ­­тандырушы әрі сындарлы күш бола алады.

– Франкфурт кітап жәрмең­кесіне Қазақстанның қатысуын қалай бағалайсыз?

– Кейінгі жылдары Қазақстан жәр­меңкеге белсенді түрде қатысып келеді.  Біздің көрмемізге біраз уақыт жиі қатыса алмай жүрген кездері де болды. Бірақ көп өтпей қайта оралып, ұлттық стендін ұсынды, арнайы сахналық бағдарламалар мен кәсіби кезде­су­лер ұйымдастырды. Жәр­мең­кеге қазақстандық баспагерлермен қатар ұлттық бас­пагерлер қауымдастығының өкіл­дері де атсалысып келеді. Со­нымен бірге Қазақстан баспа қауымдастығының өкілі біздің арнайы кәсіби бағдарламамызға үшінші рет ат ізін салды. Бұл – Қазақстан мен жалпы Орталық Азия аймағының халықаралық баспа кеңістігіне шығуға деген қызығушылығы артып келе жатқанын көрсететін оң үрдіс. 

– Орталық Азия әдебиеті Гер­мания мен Еуропа баспагер­лері үшін қаншалықты қызық­ты?

– Орталық Азия әдебиетінде жаңалық ашуға мүмкіндік мол. Еуропалық баспагерлер әлі аударылмаған, халықаралық кеңістікке толық шықпаған әдеби шығармаларға қызығушылық танытады. Бұл жерде ең маңыздысы – танымалдылық, аудармаға қолдау көрсету және тұрақты кәсіби байланыстар орнату. Егер осы бағыттарда жүйелі жұмыс істелсе, аймақ әдебиеті біртіндеп еуропалық нарықта да өз орнын таба алады. Қазірдің өзінде бұл өңірдің әдебиетіне деген шынайы қызығушылық бар.

– Болашақта Қазақстан Франкфурт кітап жәрмең­ке­сі­нің Құрметті қонағы бола ала ма?

– Құрметті қонақ бағдарла­ма­сы – халықаралық баспа әле­міндегі ең беделді мәдени плат­формалардың бірі. Жеке пікірім бойынша Қазақстанның болашақта мұндай мәртебеге ие болуын елестетуге толық негіз бар. Өткен жылы Қазақстанға са­парым барысында елдің әде­би мұрасымен, қазіргі әдеби үрдістерімен, бай мәдени өмірімен жақын таныстым. Көргенім мен сезгенім ерекше әсер қалдырды. Қазақстан мәдениетінің байлығы мен алуан түрлілігі халықаралық аудиторияға да өте қызықты болары сөзсіз. Осы орайда «Nomad Culture Foundation» қорының директоры Баян Қабылаш ханымның атқарып жатқан жұмысын да атап өткім келеді. Қазақстан мәдениетін халықаралық баспа кеңістігіне таныстыру бағытындағы мұндай бастамалар ұзақмерзімді мә­дени ынты­мақтастықтың не­гізін қа­лып­тастырады. Егер бұл бағыт­тағы жұмыс жүйелі түрде жал­ғаса берсе, болашақта жаңа мүм­кіндіктің тууы әбден мүмкін. 

– Егер Қазақстан мұндай мәртебеге ұмтылса, қандай дайындық қажет?

 – Құрметті қонақ мәртебесін алу – бірнеше жылға созылатын мұқият дайындықты талап ететін күрделі үдеріс. Ең алдымен, Қазақстан баспагерлері Франк­фурт жәрмеңкесіне тұрақты әрі белсенді қатысып, халық­аралық кәсіби байланыстарын нығайтуға тиіс. Сонымен қатар қазақ әдебиетін әлемге таныстыру үшін аудармаларды қолдайтын жүйелі бағдарламаның болуы аса маңызды. Ұлттық баспа­гер­лер қауымдастығы мен мем­ле­кеттік құрылымдар арасындағы үйлесімді жұмыс та маңызды рөл атқарады. Кейбір елдер мұндай стратегиялық жұмысты жүргізуге арнайы ұлттық кітап институттарын да құрады. Түптеп келгенде, Құрметті қонақ болудың негізі – ел ішіндегі серпінді баспа нарығы мен халықаралық оқырманды шынайы қызықтыра алатын заманауи әдеби орта қалыптастыру. Сонымен бірге құрметті қонақ бағ­дарламаларының бар­лы­ғын­да бастама қонақ елдің өз тарапынан ұйымдастырылып, қаржыландырылып, алдын ала ұзақмерзімге жоспарланып дайындалады. Бұл – сол елдің мәдениет саласына деген байыпты көзқарасты көрсетеді.

– Франкфурт кітап жәр­мең­кесі жас авторлар мен тәуел­сіз бас­паларға қандай мүм­кін­дік­ береді?

– Біз жас баспа мамандары мен авторларға арналған халықаралық тағылымдамалар мен кәсіби даму бағдарламаларын ұсынамыз. Арнайы ұйымдас­­ты­рылған кездесулер мен құқық алмасу платформалары тәуелсіз баспаларға жаңа се­рік­тестер табуға мүмкіндік береді. Жаңа әдебиетшілерді қолдау және халықаралық әде­би кеңістіктегі әртүрлілікті сақ­тау –  жұмысымыздың басты бағыт­та­рының бірі.

– Алдағы он жылда әлемдік баспа индустриясы қалай өзгереді деп ойлайсыз?

– Цифрлық технологиялар мен түрлі медианың өзара байланысы одан әрі күшейеді, ал нарықтар бұрынғыдан да тығыз біріге түседі. Сонымен бірге жасанды интеллект дәуірінде сенім, мәдени шынайылық және мазмұнның сапасы ерекше маңызды болмақ. Аудармаға, халықаралық әріптестікке, мәдени ынтымақтастыққа страте­гия­лық тұрғыдан инвестиция салған баспа салалары жаһандық деңгейде өз орнын нығайта алады.

Әңгімелескен –

Дүйсенәлі ӘЛІМАҚЫН,

«Egemen Qazaqstan»